Gazimağusa Limanının önemini kaybetme nedenleri ve kente olumlu ve olumsuz etkileri

Ata Atun





 

Gazimağusa Sempozyumu 1999

DAÜ, Gazimağusa

 

Doç. Dr. Ata ATUN

Yakın Doğu Üniversitesi Lefkoşa

Bildiri Özeti:

KKTC'nin dış dünyaya açılan penceresi görevindeki Gazimağusa limanı, Gazimağusa kenti ile iç içe bulunmaktadır.

Yıllardır kentin ekonomisini sırtlamış olan Liman yavaş yavaş önemini kaybetmekte ve buna bağlı olarak da, yıllardır geçimini limandan sağlayan kişi ve sektörler sayısında azalma hissedilmektedir.

Bu olumsuz gelişmeye etken olan nedenler tek tek irdelenerek, olumsuzluklar nerede durdurulabilir ve kent ekonomisindeki limanın payı nasıl arttırılabilir düşüncesi ile böyle bir çalışma yapılmıştır

Gazimağusa limanı 199x yılları verileri

(Limanlar Dairesi Md. 1998 yılı Faaliyet Raporu, 1999, Sayfa 41)





















 

Yolcu

Araç

Yük, ton

TEU

1990

225.354

12.317

553.819

8.671

1991

87.725

7.412

545.515

5.057

1992

57.213

6.353

561.546

5.431

1993

54.881

6.145

514.302

7.273

1994

67.976

5.917

568.257

6.671

1995

56.283

7.002

571.924

11.055

1996

53.025

7.216

533.638

11.918

1997

56.804

10.345

586.836

13.550

1998

52.747

9.706

634.338

12.570

Girne limanı 199x yıllan verileri

(Limanlar Dairesi Md. 1998 yılı Faaliyet Raporu, 1999, Sayfa 69)



Yolcu

Araç

Yük, ton

TEU

1990

119.278

2.336

1.534

0

1991

189.933

5.817

626

0

1992

194.454

7.144

6.633

0

1993

268.072

8.311

3.296

0

1994

323.585

10.970

40.519

0

1995

331.410

14.000

38.597

0

1996

333.098

19.781

279.194

0

1997

367.943

27.750

48.659

0

1998

325.736

30.889

97.433

0


Yıllara göre Gazimağusa Limanı ve Girne Limanı Yolcu Dağılım Grafiği


Grafiklerden de görülebileceği gibi, 1991-1992 yılından itibaren Yolcu ve Araç trafiği Gazimağusa limanından Girne limanına doğru her yıl artma eğilimi gösteren miktarda kaymağa başlamıştır.

Yıllardır KKTC'nin ithalat ve ihracat kapısı olan Gazimağusa Limanının önemini kaybetme nedenleri Coğrafik, Ekonomik, Bürokratik ve K.T. Liman İşçiler Şirketi ücret tarifesidir.

Coğrafik nedenler:

Coğrafik nedenler genelde yolcu trafiğini Gazimağusa limanı aleyhine %700 oranında etkilemektedir. Taşucu - Girne uzaklığının, Gazimağusa - Mersin uzaklığına kıyasla 1/3 oranında olması, hızlı deniz otobüslerinin Girne - Taşucu güzergahını seçmeleri için tercih nedeni olmaktadır. Gazimağusa'dan kalkan bir yolcu gemisinin, Mersin'e 12 saatte gitmesine karşılık, Girne'den kalkan bir Deniz Otobüsü veya Deniz Jeti, Taşucu'na 1.5 saatte gitmektedir.

Ekonomik nedenler:

1982 yılında Türkiye Cumhuriyeti'nin Korumacı Ekonomi kurallarını bırakıp Liberal Ekonomi kurallarını benimsemesi ve ithalatı serbest bırakması, KKTC'ye ithal edilen Türkiye'ye yönelik mal akışını azaltmaya başlamıştır. 1984 yılındaki 351,587 tonluk (348,587 ton Gazimağusa Limanı ve 3000.2 Girne Limanı) ithalat hacmine, KKTC'deki 11 yıllık nüfus artışına rağmen ancak 1995 yılında ulaşılabilmiştir. (Limanlar Dairesi Md. 1998 Yılı Faaliyet Raporu, 1999, Sayfa 41 ve 69)

Dünyadaki ekonomik sıkıntının 1994 yılında başlamış olması ve giderek artması, KKTC'deki ekonomik kuruluşları etkilemiş ve bu kuruluşların 1984 yılındaki 277,838 tonluk (277,838 ton Gazimağusa Limanı ve 0 ton Girne Limanı) ihracat rakamlarına bir kere 1996 yılında ulaşılabilmiştir. 11 yıllık nüfus artışına rağmen 1998 yılı ihracat miktarı 180,709 tondur. (Limanlar Dairesi Md. 1998 Yılı Faaliyet Raporu, 1999, Sayfa 41 ve 69)

Bürokratik nedenler:

Yaz mesaisi Limanlarımızın verimini olumsuz etkilemektedir.

Memurların öğleden sonra saat 14:00'de mesaisinin bitmesine karşılık Liman İşçilerinin 17:00'ye kadar çalışmaları, uyumsuzluk yaratmakta ve mesai bitiminden sonra çalışmak zorunluluğunda kalan memurlara Fazla Mesai ücreti ödenmesi mali külfeti oluşmaktadır. 1998 yılındaki fazla mesai ücreti, Gazimağusa Limanı 32,291,152,384 TL , Girne Limanı 4,215,829,043 TL, toplam 36,506,981,427 TL 'a ulaşmış (Limanlar Dairesi Md. 1998 Yılı Faaliyet Raporu, 1999, Sayfa 24) ve bu anomaliden dolayı, fazla mesai ücreti, gereksiz yere tüm KKTC vatandaşları tarafından ödenmiştir.

Gazimağusa limanındaki Gümrük memurlarının, fazla mesai almak için Gazimağusa limanına gelen TIR'lann işlemlerini öğleden sonraya bırakmaları ve işlemler bittikten sonra içindeki malzemenin boşaltılacağı yere kadar refakatçi Gümrük memuru almaya mecbur etmeleri, buna karşın Girne limanındaki Gümrük memurlarının, TIR şoförünün beyanını esas kabul ederek işlemleri mesai saatleri içinde bitirmeleri, Gazimağusa limanındaki TIR trafiğinin Girne limanına kaymasına neden olmuştur.

Liman Harçlarının, Kılavuzluk ücretlerinin, Fener ücretlerinin ve Liman hizmetleri fazla mesailerinin çevre limanlara göre çok yüksek olması, limanda verilen yükleme ve boşaltma


hizmetlerinin verimsiz olması, komşu limanların haftada 7 gün ve günde 3 vardiya, 24 saat çalışırken, limanlarımızın sadece mesai saatlerinde normal tarife ile çalışmaları (Yazın haftada 35 saat, kışın haftada 40 saat) , limanlarımızı son derece olumsuz etkilemiş ve yabancı gemi ve iş adamlarının gelmek istemedikleri liman konumuna sokmuştur. Tüm bu yerel kökenli olumsuz etkenlere ilaveten K. Rum Yönetimin uyguladığı ekonomik ambargo ile de limanlarımız kuş uçmaz kervan geçmez ve gidilmek istenmeyen liman durumuna gelmiştir.

K.T. Liman İşçiler Şirketi ücret tarifesi.

1976 Kıbrıs Türk liman isçileri yasası (KKTC Meclisi, 1976, Sayfa 472) Kıbrıs Türk Liman İşçiler Şirketine, limanlarımıza gelen gemilere verilecek yükleme ve boşaltma ücretlerinde tekel hakkını tanımıştır. Teknolojinin gelişmesi, yük taşıma yöntemlerinin değişmesi ve günün koşullarına göre Konteyner ile gelen yüklerin yüklenmesinin ve boşaltılmasının, genel yüklerin yüklenmesinin ve boşaltılmasına kıyasla daha ucuza mal olması, ithal edilen ve ihraç edilen yük yapısının Genel yükten, Konteyner yüküne dönüşmesine neden olmuştur.

Yüklerin Konteyner içinde ve TIR üstünde taşınmasının daha ucuza mal olması ve Girne Limanının açılması ile deniz taşımacılığı için harcanan zamanın kısalması, Gazimağusa limanındaki Araç, Yolcu ve yük trafiğinin Girne Limanına kaymasına neden olmuştur.

Limanın istihdam kapasitesi ve Gazimağusa şehrine etkisi

Gazimağusa Limanı, memurlara, liman işçilerine, Acentelere, Komisyonculara, Kamyon şoförlerine, Denizcilere, vinç operatörlerine, Tersaneye ve taksicilere, toplam 1250 kişiye, direkt olarak iş olanakları yaratan ve istihdam sağlayan bir iş yeridir. Bu direkt istihdam ortalama 5000 kişinin geçimini sağlamaktadır.

Gazimağusa Limanı İndirekt olarak da şehirdeki tüm hizmet yerlerinde ve işyerlerinde ikincil istihdam yaratmaktadır.

1982'de Türkiye'nin Liberal Ekonomiye geçişi ile Gazimağusa Limanının araç, yolcu ve yük trafiğinde başlayan gerileme, 1987 yılında Girne Limanın faaliyete geçmesi ile özellikle araç ve yolcu trafiğinde hızlanmış ve 1992 yılında Girne Limanının yük trafiğine açılması ile de Gazimağusa limanı tüm avantajını kaybetmiştir. 1994 yılındaki dünyadaki ekonomik sıkıntı ise bu gerilemeyi daha da hızlandırmıştır.

Bu gerileme Gazimağusa kentini büyük boyutlarda etkilemiştir.

    320 ortak ve 80'e yakın dıştan alınan işçi ile 400 personel ile çalışan Kıbrıs Türk liman İşçileri Şirketi Ltd.' in ortak sayısı 120'ye düşmüş, dıştan yapılan istihdamlar durmuştur. 1992 yılında $800 olan kişi başı geliri 1997 yılında $566'ya düşmüştür. (Atun, 1998, Syf.4)

     1994 yılında 25 olan tersanedeki daimi personel sayısı (Limanlar Dairesi Md. 1994 Yılı Faaliyet Raporu, 1995, Sayfa 19), gemi sayısındaki artışa rağmen, 1999 yılında ortalama 22- 25 düzeyinde kalmıştır.

    1992 yılında Gazimağusa Kaleiçindeki kapalı işyeri yokken bu sayı 1999 yılında 200'e ulaşmıştır. (Atun, 1999, syf.2)

     1990 yılında Gazimağusa kentinde daimi ikamet eden kişi sayısı 3000 iken (Yüksek Seçim Kurulu, 1990, Gazimağusa-Syf. 454) 1999 yılında 1000'e düşmüştür.. (Atun, 1999, syf.3)

    1992 yılında Gazimağusa limanında çalışan vinç sayısı 23, operatör sayısı 25 iken 1999 yılında faal vinç sayısı 12'ye operatör sayısı ise 14'de düşmüştür.


    Gazimağusa Limanında faaliyet gösteren Gümrük Komisyoncuları sayısı 1992 yılına kıyasla %20 azalmıştır.

    1992 yılında Gazimağusa Limanında devamlı ve düzenli hizmet veren yaklaşık 50 adet taksi sayısı 1999 yılında 2'ye düşmüştür.

Gazimağusa Limanındaki gerilemeyi durdurabilmek için alınacak önlemler

    Liman Harçları, Kılavuzluk, Fener ve Rıhtım harçları gibi çevre limanlara kıyasla yüksek olan ücretlerin, Gazimağusa limanının, uluslararası ambargoya rağmen tercih edilecek kadar düşük düzeye indirilmesi.

    Gazimağusa Limanına Vardiya sisteminin getirilmesi

    Fazla mesailerin kaldırılarak, Gazimağusa limanının haftada 7 gün günde 24 saat açık tutularak, yerli ve yabancı gemi trafiğinin ve yük trafiğinin arttırılması.

    TIR trafiğini artırmak için, Gümrük memurlarının, TIR şoförünün beyanını asıl olarak kabul edip, yoklamaların seçme usulü ile Liman dışında yapılması

    Serbest Liman ücretlerinin düşürülerek yerli ve yabancı gemi trafiğinin arttırılarak, 3cü ülke iş adamlarının transit ticarette KKTC Serbest Limanının kullanmaya özendirmek

    Gazimağusa Limanındaki yükleme ve boşaltma işlerindeki tekelin kaldırılarak, rekabete dayalı tarife ile haftada 7 gün günde 24 saat yükleme ve boşaltma hizmetinin verilmesi

    Komşu ülkeler oranla yüksek olan Gümrük tarifesi, fon ve diğer harçların azaltılarak, 3cü ülke insanlarının KKTC 'den alış veriş yapmağa özendirilmesi

Gazimağusa limanının, Kent ekonomisine etkisi

Gazimağusa Limanındaki gerilemeyi durdurabilmek için alınacak önlemlerin uygulanması, 2 yıl veya 3 yıl gibi bir zaman dilimi içinde olumlu etkisini gösterecektir.

Gemi ve yük trafiğinin artması, limanda istihdam edilen ve çalışan kişi sayısında artışa neden olacaktır. Bu artıştan direk etkilenen kişilerin ihtiyacı olan hizmetleri verecek kuruluşlar ve bu kuruluşların personelleri, Limandan dolaylı olarak etkilenen kişilerin sayısının artmasına yol açacaktır.

Gazimağusa kentinin özü olan Kaleiçinde kapalı olan dükkanlar ve terkedilmiş evler tekrar yaşam bulacak, Kale için nüfusunda artış başlayacaktır. Bu kişilere verilecek Beledi hizmetlerin artması, Belediyemizin gelirinin artmasına neden olacaktır.

Liman trafiğinin artması ile piyasada sirküle eden para miktarı artacak ve Gazimağusa kentinde kişi başına düşen gelir yükselecektir. Bu yükselme, yeni iş sahalarının oluşmasına, yeni iş yerlerinin açılmasına ve istihdam edilen kişi sayısının artmasına neden olacaktır.

Sonuç

Gazimağusa kentinin yaşamına doğrudan etkisi olan Gazimağusa Limanının, son 10 yılda gösterdiği gerilemenin, Gazimağusa şehrinin yaşamında da gerilemeye neden olduğu göz önüne alınmalıdır.

Gazimağusa kentinin gelişmesi için Gazimağusa Limanının, ileriye dönük radikal kararlar alınarak ve gerekli yatırımlar yapılarak, her yönü ile verimli bir şekilde kullanılmaya başlanması gerekmektedir.


References

1.    Bayındırlık ve Ulaştırma Bakanlığı (1999), 1998 Yılı Faaliyet Raporu, Limanlar Dairesi Müdürlüğü Yayını, Gazimağusa

2.    Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Meclisi (1976), Kıbrıs Türk Liman İşçileri Şirketi Yasası, Devlet Matbaası, Lefkoşa

3.    Ata ATUN, (1998), 1. Denizcilik Şurası, Komisyon Toplantı tutanakları, Gazimağusa

4.    Bayındırlık ve Ulaştırma Bakanlığı (1995), 1994 Yılı Faaliyet Raporu, Limanlar Dairesi Müdürlüğü Yayını, Gazimağusa

5. Suna ATUN, (1999), Gazimağusa Kaleiçinde Eski Yapı kapsamına alınan binaların ketntle ekonomik ilişkileri ve Kaleiçinin canlandırılması için bu binalar getirilebilecek öneriler, Gazimağusa Sempozyumu 99, Gazimağusa

6. K.K.T.C. Yüksek Seçim Kurulu (1990), Seçmen Kütüğü, Lefkoşa