1974 Sonrası Kuzey Kıbrıs’ta Deniz Taşıtı Üreten Karadenizliler
Prof. Dr. Ata ATUN

 

 

Yakın Doğu Üniversitesi, Mühendislik Fakültesi, Lefkoşa, KKTC
SAMTAY VAKFI, 936013 Gazimağusa, KKTC
E-posta: ata.atun@atun.com

 

Özet


20 Temmuz 1974 Mutlu Barış Harekatı (TSK, 1974), Kıbrıslı Türklere özgürlüğü getirirken beraberinde de yaşamın her alanında kendi ayakları üzerinde durmak zorunluluğunu da getirmiştir. Barış Harekatından sonra Türkiye’nin çeşitli bölgelerinden Kıbrıs’ın Türklerle meskun kuzey yarısına, Kıbrıslı Türklerle uzaktan akrabalıkları olanlar, 1923 Lozan Anlaşması (Treaty of LAUSANNE, Article 21) ile adayı terk eden Türk ailelerin genç kuşakları ve yeni bir Türk yurdu olan Kuzey Kıbrıs’ta yeni bir yaşam kurmak isteyen kişiler gelerek yerleşmiş ve yeni bir hayata başlamışlardır.
Bunların arasında, elinde keseri, beyninde gemi yapım bilgileri ile Karadeniz bölgesinden insanlar da gelmiş ve Kuzey Kıbrıs’a yerleşerek zanaatlarını devam ettirmişler ve belirli boylarda tahta tekneler imal etmişlerdir.
Bu bildirinin amacı, bu tür faaliyetleri Türk Deniz Tarihi’ne (TSK, Deniz) kazandırmak, kimlerin Kuzey Kıbrıs’a Karadeniz bölgesinden gelerek yerleştiklerini, hangi yörede ahşap tekne üretimi yaptıklarını, kaç tane ve hangi model ve şekilde tekne ürettiklerini bilimsel olarak tespit ederek, Türk Deniz Tarihi kayıtlarına geçirmektir.
Yöntem olarak “Sözlü Tarih” (Sabancı Ü, 2012) kayıt sistemi kullanılarak, kişiler ile birebir görüşülerek bildiri hazırlanmış, imal edilen teknelerin resimleri çekilmeye, planları kayıt altına alınmaya çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler
Kıbrıs, Karadeniz, Deniz, Tekne, Ahşap, İnşa

Summary
While the July 20, 1974 Peace Mission brought freedom to Turkish Cypriots, along by it brought the need to be able to stand alone in life. After the Peace Mission, distant relatives of Turkish Cypriots, the younger generation of the 1923 Lausanne Treaty emigrants and the settlers who had aims to start a new life in a newly set up Turkish land came to the Northern parts of Cyprus from various parts of Turkey and started to a brand-new life. 
Among these, skilled people from Black Sea region, with an adze and traditional boat plans carved in to their brains settled to the Northern Parts of Cyprus,  performed their skill and built various boats in different sizes. 
The aim of this paper is to bring in such into the Turkish Maritime History and to register officially who came to North Cyprus from which part of Black Sea region, where did they perform their handcraft and built wooden boats, and how many and what boat did they built.
As a procedure, “Live History” method used to write this paper. Live conversations took place, the pictures of the boats taken and the blueprints asked.       

 

Key Words
Cyprus, Black Sea, Marine, Vessel, Timber, Construction

GİRİŞ
20 Temmuz 1974 Mutlu Barış Harekatından sonra 28 Nisan 1975’de başlayan Viyana Görüşmeleri’nde (Atun, 2007: 262) (BM Belgesi S/11789) varılan mutabakat sonucu Kıbrıslı Türklerin yönetimi altına giren Kıbrıs’ın Kuzey bölümüne, Güney Kıbrıs’ta mahsur kalan 60,000 Kıbrıslı Türk göç ederken, Türkiye’nin çeşitli bölgelerinden de göçler yaşanmıştır.
Kıbrıs adasının Kuzey topraklarına, Türkiye’nin Karadeniz bölgesinden topluca ve münferiden gelen kişiler ve aileler DipKarpaz, Sipahi, Kaplıca, Mersinlik, Yeni İskele (Vikipedi, 2012) gibi ve benzeri yerleşim merkezlerine iskan edilmişlerdir. Toplu yerleşimlerden sonra yıllar içinde kendi istekleri ile adaya gelip yerleşenler de adanın çeşitli yerlerindeki yerleşim merkezlerinde iskan olmuşlar ve yaşamlarını sürdürmeye başlamışlardır.

KARADENİZLİ DENİZCİLER          
Karadeniz’in kendine özgü olan deniz ile bağlantısı nedeni ile adaya gelen göçmenlerin bir kısmını, geçimini deniz ile ilişkilendirmeye yöneltmiştir. Balıkçılıkla geçimini sağlayan yerli halka ait teknelerin bakımı, ağ tamiratı, boyama ve raspa gibi küçük hizmetlerle başlayan denizcilik hizmetleri zaman içinde tekne yapımına ve tersane kurulumuna kadar ilerleme göstermiştir. (KKTC Bayındırlık ve Ulaştırma Bakanlığı Raporu, 2010: 58)
Girne’de Eski Liman mevkiinde küçük tekne tamiri ve yapımına başlayan Eşref Usta [Tel: 0533 872 9351]  ile Gemi Konağı’nda kayık tamiri ve imalatı yapan kayıkçı ustası Mustafa Usta [Tel: 0533 847 7870] adadaki mevcut Karadenizli tekne ustalarıdır.     
İlk adı ile “Gemyat” ve sonradan değiştirilen adı ile “Shipyard Tersanesi”ni Gazimağusa’da hayata geçirerek kayık, römork, tekne ve gemi inşası ile bakım tesisini kuran Karadeniz, Cide’li, Sayın Ramazan Gündoğdu [Tel: 0533 861 0304] olmuştur.
Karadeniz’den Kıbrıs’a göç ederek adanın Kuzey Topraklarına, Karadeniz’in denizciliğini ve babadan oğula asırlarca aktarılmış olan deniz bilimini ve disiplinini getiren Gündoğdu (Shipyard, 1989) kurduğu tersane ile deniz araçlarının yapımını ve her tür bakımını vermeye başlamıştır.

TERSANENİN KURULUŞU
Shipyard Famagusta Ltd. Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyetinde,  Gazi Magosa Limanı içinde 1989 yılında Sn. Ramazan Gündoğdu tarafından kurulmuştur. Kurulduğu ilk yıllarda şirket Gemyat Denizcilik (Gemyat D., 2012) olarak başlamış ancak 2000 yılında aynı sahip ve ortaklarla isim değişikliğine gidilmiş ve daha kurumsal bir yapıyla Shipyard Famagusta Ltd. olarak ismini değiştirmiştir.
Tersanede gemi havuzlama, kızaklama ve bakım-onarım faaliyetleri yanında, her türlü deniz aracı imalatı yapılmaktadır.  Şirketin bünyesinde halen 94 personel olup, havuzda-kızaklarda-rıhtımda ve havuz bordasına bağlanan gemilerdeki iş yoğunluğuna göre taşeron işçi çalıştırılmak üzere bu sayı 120 kişiye ulaşmaktadır. Tersanede faaliyetler ağır sanayi dalında olup, endüstriyel anlamda uluslararası hizmet sunulmaktadır.
Tersane, Uluslararası denetleme Kuruluşu olan Bureau Veritas (Bureau V., 1828) onaylı ISO 9001:2008 Kalite Yönetim Sistemi ve OHSAS 18001:2000 İş Sağlığı ve Güvenliği Belgelerine sahiptir. Yine Denizcilik sektörünün önde gelen denetleme kuruluşlarından olan Türk Loydu (Loydu T. 1962) onaylı Tersane Uygunluk Belgesine sahip, Birleşmiş Milletler Sosyal Sorumluluk Projesi Kapsamında Global Compact (Evrensel Birleşim) Ağında Yönetim Kurulunda 2006 yılından bu yana aktif görev almış durumdadır.
Shipyard Tersanesi Doğu Akdeniz’deki en büyük örgütlenme kuruluşu olan Gemi İnşa Sanayicileri Birliği (GİSBİR, 1971) üyesidir.

TERSANEDE MEVCUT ATÖLYELER
Shipyard Tersanesi kurulduğu ilk yıldan bu yana sürekli yeniliklere açık ve teknolojinin ilerlemesine paralel olarak sürekli kapasite artırımında bulunmuştur.
Shipyard Tersanesinde;
•    Torna Atölyesi
•    Marangoz Atölyesi
•    Makine Bakım Atölyesi
•    Elektrik İşleri Atölyesi
•    Gemi Boya Atölyesi
•    CNC Kesim Atölyesi (CNC, 2012)
olmak üzere üç ayrı tesisinde toplam 22.000 m2 açık ve kapalı alan mevcuttur. 

TERSANEDE VERİLEN HİZMETLER
Shipyard Tersanesinde Gemi bakım-onarım faaliyetleri, havuzlama ve kızaklama olmak üzere 2 şekilde yürütülmektedir. Havuz ve kızaktaki işlere ek olarak borda da ve GaziMağusa (Vikipedi, 2006)  Liman rıhtımında olan gemilere de muhtelif bakım-onarım-saç değişimi gibi hizmetler sunulmaktadır.

KIZAK VE BAKIM HAVUZU KAPASİTESİ
Tersanede;
- Kara kısmında 2 kızak mevcut olup burada 3.000 DWT’a (Vikipedi, 2012) kadar gemilere bakım-onarım hizmetleri sunulmakta,
- Deniz üzerine konuşlandırılmış olan “Yüzer Havuz” (Dictionarist, 2012) ise 8.000 ton yük taşıma kapasiteli gemileri kaldırma kapasitesine sahip olup,  25.000 DWT’ a kadar gemilere bakım-onarım hizmetleri sunulmaktadır.

YÜZER BAKIM HAVUZU
Şirketin kurulduğu ilk yıllarda gemiler sadece kızaklama yöntemiyle bakıma alınabilirken, kapasite artışı 2005 yılında gerçekleştirilerek büyük ve çağdaş olan havuzlama yöntemiyle bakım-onarım işleri yapılmaya başlanmıştır. 
2005 yılından 2011 yılına kadar mevcut havuz ve kızaklarında bakım faaliyetlerini sürdüren Shipyard Tersanesi, gelişen dünya düzeni ve artan nüfusa oranla paralel olarak çoğalan deniz taşımacılığı  ve navlunlardaki artışında etkisiyle armatörlerin daha büyük tonajlı gemiler satın almasına paralel olarak mevcut havuz yapısı yetersiz kalmış ve havuzunu 2011 yılında elden çıkararak 2011 yılı itibarıyla çok daha donanımlı ve büyük bir havuz yatırımı gerçekleştirmiştir.
Havuzun;
Kapasitesi : 25,000 DWT
Uzunluğu : 160.00 m.
Genişliği   :   23.60 m.
Derinliği   :     6.50 m.
Vinçler     : 2 tane 5 tonluk Portal tipi vinç (Dewinch, 2011)
Kısıtlama  : 8,000 ton kaldırma kapasitesi

Büyüyen havuz kapasitesiyle daha fazla gemiye daha hızlı ve kaliteli hizmet sunarak iş kapasitesini arttırmayı gerektirmiş, bu nedenle de bakım onarım faaliyetleri şirketin ana hizmet grubu olan Boya-Raspa-Temizlik işleri bölümü tarafından kendi bünyesi içinde yapılmaya başlanmıştır.

PERSONEL YAPISI
Büyümeye ve kapasite artırımına bağlı olarak çalışan personel sayısı da büyümeye paralele olarak artmıştır. Bildiri hazırlanırken çalışan sayısı 94 kişi olmakla birlikte yeni havuz yatırımıyla bu sayıya 60 kalifiye personel daha artırmak hedeflenmiştir.

KKTC’YE UYGULANAN AMBARGOLAR VE REKABET
Kurulduğu 1989 yılından bu yana adada hizmet veren Shipyard Tersanesi ülkeyi olumsuz yönde etkileyen tüm ambargolara rağmen faaliyetlerini sürdürmüş, sürekli çevre tersanelerle rekabete girmiş ve ilerleme yolunda sürekli kendini iyileştirmiştir.
Shipyard Tersanesi’nin mevcut müşterileri KKTC, TC, Suriye, Malta, Lübnan, İsrail, Rusya, Panama, İngiliz ve Yunan orjinli gemiler olup tersanede uluslararası standartlarda gemi bakım-onarım faaliyetleri sürdürülmektedir.

SHİPYARD TERSANESİ’NİN BAŞLICA FAALİYETLERİ
Tersane 1989 yılında liman içinde kızaklama yöntemiyle gemilere ve tüm deniz araçlarına  bakım-onarım hizmeti sunmak üzere kurulmuştur. 1989 yılından 2005 yılına kadar geçen dönemle gemileri 3 farklı  boydaki kızakta (Uludağ S. 2010) karaya alarak bakım onarım faaliyetleri sürdürmüş ve gelişen teknoloji ve gemi ebatları dolayısıyla ilk kez 2005 yılında büyük bir yatırım yaparak daha teknolojik ve modern bir yapıya ulaşarak hizmet grubu içine havuzlama yöntemiyle bakım –onarım hizmetlerini de eklemiştir. 
2005 yılında büyüyen bu yapıyla çalışan sayısı 20-25 kişi iken 80-85’lere ulaştırmış ve ada genelinde büyük bir istihdam kapısı haline gelmiştir. Daha sonra büyüyen dünya nüfusuyla orantılı olarak 2011 armatörlerin daha büyük gemilerle daha çok navlun taşımları gerektiğinden daha büyük gemiler satın almaya başlaması nedeniyle tersane olarak daha büyük bir havuz alarak bakım-onarım iş kapasitesini arttırma kararı alarak Temmuz 2011 itibarı ile yeni ve daha büyük havuz alımı gerçekleşti ve tersanede çok daha büyük gemilere bakım onarım hizmeti verilmeye başlandı.
Yeni yatırımın yapılmasıyla iş kapasitesi arttığı için mevcut çalışan sayısı yetersiz kalınca yeni istihdamlar yapıldı ve gerektiğinde de taşeron işçi çalıştırılarak gerekli olan hizmet aksatılmadan verilmeye devam edildi. Tersane çatısı altında kızaklarda, havuz üzerinde, havuz bordasında ve Liman rıhtımındaki bakım-onarım ihtiyacı olan gemilerin iş yoğunluğuna bağlı olarak toplam çalışan sayısı 120 kişiye ulaşmaktadır.


SHİPYARD TERSANESİ’NDE SUNULAN BAŞLICA HİZMETLER
-    Her türlü gemi ve deniz aracı inşası
-    Havuzlama ve kızaklama yöntemiyle büyük tonajlı gemilere ve  her türlü deniz aracına bakım onarım hizmeti sunmak
-    Yüksek basınçlı su Püskürtme makinesiyle su raspası ve boya öncesi temizlik işleri
-    Boya işleri
-    Tutya yenileme işleri (Sözlük, 2012)
-    Kaynak işleri
-    Montaj işleri
-    CNC ile saç kesim işleri
-    Çelik konstrüksiyon, ve tüm tadilat işlemleri
-    Boru, vana, valf bakım ve onarımı
-    Çapa, zincir kontrolleri
-    Ultrasyonik gemi saç ölçüm hizmetleri
-    Torna işleri
-    Marangoz işleri
-    Kum raspası işleri
-    Gemi makine yenileme, değişim ve bakım işleri
-    Dümen, Pervane- Şaft yenileme, değişim ve bakım işleri
-    Elektrik ve elektronik işleri

Tersanede yürütülen işler, şirket bünyesinde bulunan Gemi İnşa ve  Makine Mühendisleri,  Makina Mühendisleri, Kaynak Mühendisleri, İş Güvenliği Uzmanları, ile tersanecilik alanında uzun yıllar deneyimli ve uzman personellerin  kontrolüyle yürütülmektedir.
Shipyard Tersanesi bünyesinde sunulan her hizmet ISO 9001:2008 Kalite Yönetim Standartları (ISO, 2008) çerçevesinde yürütülmektedir.


SHİPYARD TERSANESİ’NDE SUNULAN HİZMETLERİN SINIFLAMASI
Kurulduğu 1989 lu yıllardan bu yana tersanecilik sektöründe faaliyetlerini sürdüren Shipyard Tersanesi Kuzey Kıbrıs Türk cumhuriyetinde bu sektörü temsil  eden tek kuruluştur.
NACE rev.2 (NACE) Avrupa Topluluğunda Ekonomik Faaliyetlerin İstatistiki Sınıflaması sistemini esas alındığında yapılan işler ve verilen hizmetler aşağıdaki  kapsamlara girmektedir.

C- İMALAT
30.11   Gemilerin ve yüzen yapıların inşaası
30.12   Eğlence ve spor amaçlı teknelerin yapımı

     33.       Makine ve Ekipmanların kurulumu ve onarımı
33.12   Makinelerin Onarımı
33.15   Gemilerin ve teknelerin bakım ve onarımı

N- İDARİ VE DESTEK HİZMET FAALİYETLERİ
81.20   Temizlik faaliyetleri deniz teknelerinin içlerinin temizliği
faaliyetleri
81.22   Diğer bina ve endüstriyel temizlik faaliyetleri


HİZMET VERİLEN SEKTÖRDEKİ RAKİPLER
Ada ülkesinde yer alması ve ülke genelinde üretim alanında yeterli kapasiteye ulaşılamamasından dolayı bakım onarım faaliyetlerimin sürdürülmesi esnasında gereken yan sanayi ürünleri 1. Derece yakın olan Türkiye’den temin edilmektedir. Yan sanayi ürün taleplerinin adaya ulaşması süresinde yaşanan zaman kayıpları- buna bağlı olarak maliyetlerimin artması rekabet gücünü doğrudan etkileyen olumsuz bir faktör olmaktadır.
Buna karşın konusunda ortalama 15 yıl deneyimli kadrosuyla faaliyetlerini sürdürmekte olan tersane verdiği kaliteli hizmet ve zamanında teslimatla müşterilerine kendini kabul ettirmiştir.
Shipyard Tersanesinin birinci derecede rakipleri İstanbul, Tuzla tersaneleridir. Orada tersanelerin sık biz düzen üzerine kurulu olması, her an istedikleri sayıda taşeron işçiye ulaşabilmeleri, bakım onarım esnasında gereken yan sanayi ürünlerine düşük maliyette ulaşmaları rekabet güçlerini olumlu yönde etkilemektedir. Ancak her defasında başka taşeron firma ile çalıştıklarından dolayı ürün teslimi esnasında kalite garantisi verememeleri de Shipyard Tersanesi’ni onlara göre üstün kılmaktadır.


MEVCUT YAPISAL DURUM
Shipyard Tersanesi karada kızaklama ve su üzerinde havuzlama yöntemiyle sürdürdüğü bakım onarım hizmetlerine kendi bünyesi içinde yer alan torna, marangoz, boya, kaynak, CNC atölyeleri ile lojistik destek vererek yıl boyu hizmetini aksamasız sürdürmektedir. Tersanenin fiziki durumu ve bulunduğu konum itibarıyla kapalı ve açık olmak üzere 22.000 m2 alan içinde hizmetlerini sürdürmektedir.


YILLAR İÇİNDE TERSANEDE BAKIMI YAPILAN GEMİLER
Kuruluş yılı olan 1989 yılından itibaren tersanede bakımı yapılan gemi sayısı;
1989: Kızak: 26 gemi
1990: Kızak: 50 gemi
1991: Kızak: 53 gemi
1992: Kızak: 70 gemi
1993: Kızak: 62 gemi
1994: Kızak: 58 gemi
1995: Kızak: 64 gemi
1996: Kızak: 71 gemi
1997: Kızak: 47 gemi
1998: Kızak: 51 gemi
1999: Kızak: 69 gemi
2000: Kızak: 76 gemi
2001: Kızak: 41 gemi
2002: Kızak: 43 gemi
2003: Kızak: 39 gemi
2004: Kızak: 42 gemi
2005: Kızak: 43 gemi, Havuz:   3 gemi
2006: Kızak: 22 gemi, Havuz: 37 gemi
2007: Kızak: 13 gemi, Havuz: 41 gemi
2008: Kızak:   6 gemi, Havuz: 58 gemi
2009: Kızak:   9 gemi, Havuz: 40 gemi
2010: Kızak: 20 gemi, Havuz: 44 gemi
2011: Kızak: 16 gemi, Havuz: 38 gemi
2012: Kızak:   3 gemi, Havuz:   9 gemi  (5 Mart 2012 tarihine kadar) 


TERSANEDE İMAL EDİLEN GEMİLER VE TEKNELER
Kasım 1991  : 1 adet Yat. Mal sahibi Muhammed Fadlieh, KKTC
Kasım 1994  : 1 adet Yat. Mal Sahibi Ata ve Suna Atun, KKTC
Ekim 1999  : 1 adet Pilot teknesi, Mal Sahibi KKTC Limanlar Dairesi
Aralık 2009   : 2 adet Work Boat. Mal sahibi Andre Shelling, Hollanda

KAYNAKÇA

Kitap
Atun, A. (2007). Kıbrıs anlaşmaları, Planları ve Önemli BM, AB Kararları (1571-1983), cilt 1. Lefkoşa: SAMTAY Vakfı yayınları.    

İnternet Adresi

Bureau V. (2012). Bureau Veritas Turkey, “Bureau Veritas’ın Kalite, Sağlk, Güvenlik ve Çevre Politikası”, http://www.bureauveritas.com.tr/wps/wcm/connect/bv_tr/Local/Home/About-Us/QHSE/  (Mart 2012)

CNC, (2012). CNC Kesim. “Ana Sayfa”, http://www.cncrouterkesim.com/cnc-kesim.html (Mart 2012)

Dewinch, (2011). Dewinch Vinç Üretim Teknolojisi. “Portal Vinç”,
http://www.portalvinc.com/Dewinch_Portal_Vinc_Gezer_Vinc_Monoray_vinc_Yer_Vincleri_Ekipmanlar/galeri/23/0/Portal-Vinc.html (Mart 2012)

Dictionarist, (2012). Yüzer Havzu. “Yüzer havuz nedir”. http://nedir.dictionarist.com/y%C3%BCzer+havuz  (Mart 2012)

Gemyat D. (2012. Gemyat Delta Marina, “Marina Map in Cyprus”,
http://www.marinamap.com/tr/marinas/642.shtml (Mart 2012)

GİSBİR, (1971). Gemi İnşa Sanayicileri Birliği, “Tüzük”, http://www.gisbir.org/hakkimizda-2/1 (Mart 2012)

ISO K. Y., (2008). Standart Kalite, “ISO 9001:2008 Kalite Yönetim Sistemi”,
http://www.standartkalite.com/iso9001_nedir.htm , (Mart 2012)

Loydu T. (1962), Türk Loydu Vakfı. “Türk Loydu Deniz Endüstrisi Hizmetleri”,
http://www.turkloydu.org/TurkLoydu/Deniz-Endustrisi-Hakkinda.aspx  (Mart 2012)

NACE International  - The Corrosion Society, “Home Page/Standarts”, http://www.nace.org/Standards/  (Mart 2012

Sabancı Üni. (2012). Sözlü Tarih Sabancı Üniversitesi. “Sözlü Tarih Nedir.”,  http://myweb.sabanciuniv.edu/sozlutarih/ , (Mart 2012)

Shipyard, (1989). Famagusta, Cyprus,  “Main Page”, http://www.shipyardfamagusta.com/en/Hakkimizda/MedyaFamagusta (Mart 2012)

Sözlük, (2012). Gündelik - Türkçe Sözlük – Lugat, “Tutya nedir”.
http://www.sozluk.info.tr/tutya.html (Mart 2012)

Treaty of Lausanne (1923), “Treaty of Peace with Turkey Signed at Lausanne, July 24, 1923”, Article 21. http://wwi.lib.byu.edu/index.php/Treaty_of_Lausanne (Mart 2012)

TSK. (1974). Türk Silahlı Kuvvetleri Genel Kurmay Başkanlığı, “Kıbrıs barış harekatı (20 temmuz 1974)”, http://www.tsk.tr/8_tarihten_kesitler/8_4_turk_tarihinde_onemli_gunler/kibris_baris_harekati/kibris_baris.htm , (Mart 2012)

TSK, Deniz. Türk Deniz Kuvvetleri, “Türk Deniz Tarihi Yayınları”, http://www.dzkk.tsk.tr/turkce/YAYINLAR.php (Mart 2012)

Uludağ S. (2010). Uludağ sözlük. “Kızak Nedir”. http://www.uludagsozluk.com/k/ (Mart 2012)

Vikipedi, (2006). Vikipedi Özgür Ansiklopedi, “Gazimağusa, 2006”,
http://www.cncrouterkesim.com/cnc-kesim.html (Mart 2012)

Vikipedi, (2012). Vikipedi Özgür Ansiklopedi, “Kategori: İskele İlçesi, 21 Şubat 2012”,  http://tr.wikipedia.org/wiki/Kategori:%C4%B0skele_il%C3%A7esi , (Mart 2012)

Vikipedi, (2012). Vikipedi Özgür Ansiklopedi. “Detveyt Nedir”,
http://tr.wikipedia.org/wiki/Detveyt (Mart 2012)